Бу ый 18 күнүгэр Н.Х.Константинов аатынан ,,Күндэ,, СК-гэр Ньурбатааҕы судаарыстыбаннай көһө сылдьар драматическай тыйаатыр Улуу кыайыы 80 сылыгар анаммыт үйэтитэр үлэлэрин чэрчитинэн тыйаатыр бөлөҕүн кытта истиҥ — иһирэх көрсүһүү буолла. Ыалдьыттарбыт: тыйаатыр дириэктэрин эбээһинэһин толорооччу,уус- уран салайааччы,СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ Макаров Юрий Алексеевич, Борисов Борис Иванович -СӨ норуодунай артыыһа, Кривогорницына Александра Константиновна -СӨ үтүөлээх артыыһа, Никитина Венера Анатольевна -СӨ үтүөлээх артыыһа, Семёнова Мария Егоровна — СӨ култууратын туйгуна ,тыйаатыр литэрэтиирэҕэ,драматургияҕа чааһын салайааччыта,Анисимов Леонид Александрович — СӨ култууратын туйгуна, Лазарева Вера Семёновна — СӨ култууратын туйгуна, бэйэбит уолбут Михайлов Ньургун Васильевич — СӨ култууратын туйгуна, Тартакынова Дарья Юрьевна — худуоһунньук, Колесова Анисья Ивановна – артыыска, Комогорцева Александра Николаевна — фотограф уонна суоппар Николаев Александр Мирович.
Айылҕаттан бэриллибит талааннар үлэлээн ааспыт Иккис колхуоһунай судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырдарын туһунан сырдык ыраас мичээрдээх, СӨ култууратын туйгуна, тыйаатыр литэрэтиирэҕэ, драматургияҕа чааһын салайааччыта Мария Егоровна тыйаатыр урукку, билиҥҥи олоҕун, үлэтин — хамнаһын сырдатан сыана быыһын арыйда.
1940 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр арыллан тыйаатыр үлэтин саҕалаабыт. Уус уран салайааччыннан Саха АССР үтүөлээх артыыһа Георгий Парфеньевич Алексеев, дириэктэринэн Михаил Александрович Решетников, режиссёрунан Марк Дмитриевич Слепцов анаммыттар. Ньурба тыйаатырын бастакы быыһын Николай Дмитриевич Слепцов- Туобулаахап суруйбут,,Селькор Сэмэн» драмата аспыт. Ити кэнниттэн утуу — субуу Степан Ефремов ,,Киирик кэргэттэрэ » Амма Аччыгыйа ,,Ситим быстыыта » , Суорун Омоллоон ,,Күкүр- Уус», Степан Ефремов ,,Ини — бии», Суорун Омоллоон ,,Ньургун Боотур » испэктээктэрэ турбуттар. Тыйаатыр барыта 25 испэктээги көрөөччү дьүүлүгэр таһаарбыт.1948 сыллаахха сабыллыар диэри 60-ча артыыс араас сылларга үлэлээн- хамсаан ааспыттар. Олор истэригэр Кыадаҥда сиригэр- уотугар киинэ түспүт биир дойдулаахпыт айылҕаттан бэриллибит талааннаах ,оҕо эрдэҕиттэн дьээбэлээх — хооболоох ,көрдөөх- нардаах,илбистээх артыыс Николай Христофорович Константинов бастаан 1939 -40 сс. Якутскайдааҕы музыкальнай драматическай тыйаатырга онтон салгыы 1942 сыллаахха Ньурба тыйаатырыгар үлэлээбит. Мантан сэриигэ барбыт. Ийэ дойду көмүскэлигэр тыйаатыр эр дьонноро тутуспутунан кэриэтэ фроҥҥа барбыттар. Баран иһэн борохуокка кэнсиэртээбиттэр, тыыннаах эргиллэн кэлиэхпит диэхтээбиттэр. Тыылга хаалбыт тыйаатыр үлэһиттэрэ норуот дьоруойдуу быһыытын,кыайыыга эрэлин көрдөрөр испэктээктэри туруорбуттар.Дьон санаатын көтөхпүттэр. Үгүс сылларга умнуллубат ааты — суолу хаалларбыттар.
Архыып докумуоннара кэрэһэлииллэринэн кини Үөһээ — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр Христофор Константинов ,,Мотус уола» уонна кини сокуоннай кэргэнин Ефросиния Иванова дьиэ кэргэттэригэр 1915 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр күн сирин көрбүт. Оҕо, эрдэҕэс саастара Чочу нэһилиэгэр ааспыттар, Чочутун оскуолатыгар үөрэммит. 1 Маай колкуоска суотчутунан үлэтин саҕалаабыт. Елена Юдовналыын ыал буолбуттар, Бүлүүгэ судаарыстыбанай култуура дьиэтигэр үлэҕэ киирбит. Баардаах батарбат дииллэринии өссө 22 эрэ саастааҕар 1 Маай колхуос ,,Халгый» сугулааныгар П.А.Ойунскай Кыһыл ойуунун бэйэтэ туруорбут, кылаабынай оруолугар оонньообут.Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан үөрэх кэмигэр оһуохай тылын этэ сылдьан ,турукка киирэн сууллан түһэн үөрэҕи ыспыттаах диэн номоххо киирэн үһүйээн буолан үллэн бу күҥҥэ тиийэ кэпсэнэ сылдьар. Кыадаҥдатын дьоно ,,Кристипиэл уола артыыс Ньукулай» диэнтэн атыннык ааттаабаттара үһү. Дьэ, ити номоххо киирбит сүдү талааннаах таайын туһунан 14 сааһыгар диэри ииппит эбэтин суос соҕотох уолун ( саатар аатын ааттатар оҕо хаалбатах ) уоттаах сэриигэ сүтэрбит аһыытын хабархай амтанын, дууһатын муунтуйуутун иҥэринэн улааппыт Кыадаҥда олохтооҕо, СӨ үөрэҕириитин бэтэрээнэ, Бүлүү улууһун култууратын уонна духуобунаһын эйгэтигэр үтүөлэрин иһин бэлиэ хаһаайына, Бүлүү улууһун 2 -с Күүлэт нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Ефросиния Егоровна Иванова ,Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа ,биир дойдулаахпыт Николай Христофорович Константинов сырдык аатын үйэтитэр аналлаах, Иккис колкуоһунай тыйаатыр тэриллибитэ 85, Улуу Кыайыы 80 сылыгар ,,Сэрии толоонугар хаалбыт тойук» пьесаны эбэтигэр анаан суруйар.
Дьиҥ олохтон суруллубут испэктээктэн тыйаатыр билиҥҥи көлүөнэ талааннаах артыыстара ,Николай Христофорович ,икки хараҕа суох эбээтин, атын атын киһи буолан киирэн дьээбэлээбитин оруолларыгар киирэн итэҕэтиилээхтик оонньообуттара, СӨ култууратын туйгуна Ньургун Михайлов видиоверсияттан быһа тардан көрдөрбүтэ көрөөччүлэри долгутта.Манна эбэн этэр буоллахха ийэтэ барахсан сэрии кэнниттэн сураҕа суох сүппүт уолун ,,оҕом таҥаһыгар сыта баар,тыыннаах буолуохтаах,, диэн хас кэлэр борохуоту Кыадаҥдаттан Бүлүүгэ киирэн көрсөрө эбитэ үһү.
Эдэр көлүөнэ артыыстары кытта атах тэпсэн олорон сэлэһии истиҥ эйгэҕэ буолла. 2- с Күүлэттэн аат ааттаан кэлбит ,,Дьүүкээбил» СК киин дириэктэрэ Христина Дмитриевна Иванова, Н.А.Алексеев аатынан орто оскуола үөрэнээччилэрэ, учууталлара ,омук тылын учуутала Изабелла Семёновна Спиридонова , Кыадаҥда ытык саастаах олохтооҕо, Ефросиния Егоровна ииппит ийэтэ Ольга Дмитриевна Томская, ыаллыы сытар Чочу нэһилиэгин олохтоохторо көрсүһүүгэ сырыттылар. 2 — с Күүлэттэн кэллиэгэлэрэ, үөрэппит оҕолоро Ефросиния Егоровнаны ситиһиитинэн истиҥник эҕэрдэлээтилэр бэйэлэрин сэмэй бэлэхтэрин туттардылар, тыйаатыр уус- уран салайааччыта, тэбэр сүрэҕэ Юрий Макаров СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министирин Афанасий Иванович Ноев, ,,Ньурба оройуона» МО баһылыга Алексей Михайлович Иннокентьев махтал суруктарын, Валерий Стручков оҥорбут тыйаатыр бэлиэтин Ефросиния Егоровнаҕа туттарда. 2 -с Күүлэт оскуолатын бибилитиэкэтигэр анаан Ньурба тыйаатырыгар үлэлээбит ытык дьоннорун туһунан кинигэлэри бэлэхтээтэ. Күүлэттэр тыйаатыр бөлөҕөр туттарбыт дьоһун бэлэхтэрин арыйыы соһуччу үөрүүтэ ытыс тыаһынан доҕуһуоланна. Онтон Г.И .Чиряев Үөһээ Бүлүүгэ үлэлээн ааспытын туһунан Үөһээ Бүлүүлэр таһаарбыт кинигэлэрин Гаврил Иосифович аймах быраата СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ Еремей Константинович Чиряев бэлэхтээтэ. Тыйаатыр Николай Христофорович айар үлэтин билиһиннэрэр сыаллаах туруорбут быыстапкатын ,аатын сүгэр төрөөбүт дойдутун кулуубугар бэлэх быһыытынан хаалларда.Дьэ, итинник дьоһун суолталаах тэрээһиҥҥэ тыйаатыр айар бөлөҕөр анаммыт махтал тыллар, ,,Сэрии толоонугар хаалбыт тойук» айымньы тыйаатыр айар үлэтигэр үрдэли дабайар үктэлинэн буолла диэтэхпинэ сыыспаппын.
Кыһарҕаннаах сылларга ахсым ат айанынан сиэлэн испит,тыйаатыр айар үлэтин сырыыларын сонордообут, уран тылынан ойуулаабыт ,,Баҕар ол кэмнэри өссө ким эрэ уһугуннарыа» диэбит К.Д.Уткин — Нүһүлгэн кылам гыммыт эрэл санаатын Ефросиния Егоровна толордо курдук. Оҕо эрдэхпиттэн кумир оҥостубут сүрэхпэр сөҥөрбүт килбик тапталым — тыйаатырым, үгүс сыллары уҥуордаан бу күҥҥэ тиийэн кэлбит үлэтин — хамнаһын дириҥник билсиһиим,оччотооҕуттан сөбүлүүр айар үлэтигэр сүгүрүйэр артыыскабын Александра Кривогорницаны көрсөн алтыһыым үөрүүлээх түгэнэ тосхойбута дьылҕам бэлэҕинэн буолла.
Мария Буслаева-уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн, Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэ
